Trauma; het onbestemde gevoel dat er iets mis met je is

Een mogelijke oorzaak van chronische stress gecombineerd met eenzaamheid, schaamte- en schuldgevoelens kan een onverwerkt trauma of serie traumatische gebeurtenissen eerder in je leven zijn. Vaak leg je deze link niet omdat je het trauma ofwel objectief gezien niet als zo heel ernstig ziet, ofwel de traumatische gebeurtenissen vooral plaats vonden in je vroege jeugd waardoor je er geen bewuste herinneringen van hebt.

Er kan onderscheid gemaakt worden tussen een eenmalige traumatiserende ervaring en chronische traumatiserende ervaringen in de baby- en kindertijd. Bij een eenmalige traumatische ervaring heb je vaker last van flashbacks, hartkloppingen en plotselinge woede aanvallen. Bij een zogenaamd ontwikkelingstrauma (ook wel onveilig hechtingspatroon genoemd) heb je vaker last van dissociatie (afwezigheid), gevoelloosheid en depressiviteit. In beide gevallen voel je je chronisch gestrest en heb je vaak last van ernstige eenzaamheid, schaamte- en schuldgevoelens.

Hoe ontstaat trauma?

Ik definieer trauma als de gevolgen in je psyche en lichaam als je onvermogen hebt ervaren in het adequaat reageren op een situatie van levensgevaar van jezelf of een naaste. Het is belangrijk je te realiseren dat het bij het ontstaan van trauma gaat om een situatie die je ervaart als levensbedreigend en niet per se als een situatie die ook objectief gezien levensbedreigend is. Vooral als baby en klein kind ervaar je situaties al snel als levensbedreigend als het contact met je eerste verzorgers verbroken is. Dat komt omdat je voor je overleving afhankelijk bent van deze verzorgers.

De biologische reactie van je lichaam op een situatie die je als levensbedreigend ervaart is o.a. het aanmaken van een enorme hoeveelheid adrenaline. Dat is nodig om ofwel snel te kunnen vluchten ofwel het gevecht aan te gaan ofwel je vast te klampen (letterlijk of figuurlijk) aan iemand die je kan redden. Maar als je instinctief de inschatting maakt dat vluchten, vechten of vastklampen geen optimale kans tot overleven geeft, dan heeft je lichaam nog een derde overlevingsstrategie; immobilisatie. Immobilisatie kan de vorm aannemen van bevriezing of verslapping. Deze laatste reactie zie je ook bij dieren die in een staat van schijndood vervallen.

Na een immobiliteitsreactie heeft het lichaam een natuurlijke manier om zich te herstellen van de opgebouwde stress. Als het ergste gevaar geweken is, ontstaat alsnog een vecht-, vlucht- of vastklamp reactie. Daarna, als de situatie weer helemaal veilig is (meestal als er iemand bij je is waar je je veilig bij voelt), begint het lichaam te beven, trillen of schokken. Op deze manier wordt de hoeveelheid adrenaline die het lichaam heeft aangemaakt gebruikt en afgevoerd. In het geval je de impulsen van het lichaam om het teveel aan adrenaline af te voeren niet volgt, blijft er spanning in je spieren, organen en/of het zenuwstelsel bestaan. Dit is een van de oorzaken van PTSS (post traumatische stress stoornis). Deze situatie treedt op als de bedreigingen lang voortduren of er geen mensen in je nabije omgeving zijn waarbij je je veilig genoeg voelt om troost te zoeken. Ook het feit dat mensen, in tegenstelling tot dieren, een zelfbewustzijn hebben kan een oorzaak zijn. Je fysieke impulsen en emotionele reacties tot ontlading kun je met gedachten en je wilskracht tegenhouden. Een reden om dit te doen kan bijvoorbeeld zijn omdat je je schaamt voor het beven of de emotionele ontlading of omdat je bang wordt voor de intense woede die vaak opkomt na een bevriezings reactie.

Welke effecten heeft trauma op je psyche, lichaam en gedrag?

Het gezegde ‘tijd heelt alle wonden’ geldt niet voor iemand die lijdt aan een onverwerkt trauma. Het lichaam is een zeer wijs organisme, dat in een ontspannen staat door middel van verschillende processen en impulsen richting evenwicht en gezondheid beweegt. Maar als je getraumatiseerd bent, houd je onbewust je lichaam tegen deze impulsen richting gezondheid te maken.

In het geval van een ontwikkelingstrauma koppel je de immobiliteitsreactie zelf aan angst en andere intense negatieve emoties zoals afkeer, wanhoop en hulpeloosheid. Als deze koppeling in je autonome zenuwstelsel een feit is zullen fysieke gewaarwordingen van inactiviteit op zichzelf angst veroorzaken. Dus: schrik en angst leiden tot immobilisatie en de angst voor gewaarwordingen van inactiviteit leidt tot nog meer angst, waardoor de paralyse zich verdiept. Rust en ontspanning associeer je snel met de staat van immobiliteit, waardoor je onbewust nog eens extra stress in je lichaam creëert om ontspanning te vermijden. Daarbij geven je gespannen zenuwen, organen en spieren op hun beurt je hersenen ook van binnenuit steeds signalen van gevaar. Door al deze factoren ervaar je je lichaam zelf als vijandig. Het is een zichzelf instant houdend systeem waar je meestal niet vanzelf meer uit komt.

Door de aanhoudende staat van stress, heb je (soms onbewust) constant het gevoel in gevaar te zijn, ook al is het reële gevaar van de oorspronkelijke traumatiserende ervaring allang voorbij. Je zoekt dan een logische verklaring voor de interne gewaarwording van dreiging in het hier en nu, om je innerlijke staat van zijn te kunnen verklaren. Vaak ervaar je dan andere mensen, iets in de omgeving (zoals ongelukken, rampen of ziekten) of spirituele wezens (bijvoorbeeld God) als onbetrouwbaar of als regelrecht bedreigend.

De meest voorkomende gevolgen van onverwerkt trauma zijn:

  • Voortdurende stress.
  • Het gevoel dat er ‘iets mis is met je’.
  • Veel malende gedachten of dwanggedachten.
  • Schaamte voor behoeften (fysiek, emotioneel en sociaal) en/of trots op het niet hebben/voelen van deze behoeften.
  • Schaamte en zelfhaat doordat je passief blijft bij agressie (‘je laat over je heen lopen’).
  • Verlies van levenslust, depressie.
  • Verslavingsgedrag in de vorm van bijvoorbeeld alcohol, teveel of te weinig eten, intensief mediagebruik of altijd maar bezig blijven.
  • Bevriezing of dissociatie bij schrik en confrontatie (blokkeren; niet meer weten hoe je moet reageren).
  • Verminderd lichaamsgevoel, waardoor ook je allerlei emoties minder voelt (‘een leeg gevoel hebben vanbinnen’).
  • Afgesneden van je instincten en impulsen. Dit leidt ertoe dat je waarschuwingssignalen van je lichaam negeert; zoals honger, een vol gevoel, moeheid, pijn, gevaar of instinctieve gevoelens. Daardoor kan je lichaam zich niet meer optimaal herstellen of zich effectief beschermen.
  • Ontwijken van intimiteit door angst voor confrontaties en het schaamtegevoel over jezelf. Hierdoor kan een gevoel van diepe eenzaamheid ontstaan.
  • Spirituele of bewustzijnsverruimende ervaringen. Er zijn vele vormen, zoals: eenheidservaringen, bijna-dood-ervaringen, herinneringen aan vorige levens of een manische of psychotische episode.

Hoe kun je van trauma/PTSS herstellen?

Het herbeleven van de traumatische gebeurtenis zonder de capaciteit er anders op te reageren dan je oorspronkelijk deed, werkt alleen maar hertraumatiserend. In de oorspronkelijke trauma ervaring was de reactie die je had (bijvoorbeeld bevriezing) het meest effectief, waardoor je lichaam dat systeem nu ook nog als 1e activeert. Daarmee heb je toen de situatie overleefd. Maar nu, als volwassenen, is bij gevaar een vecht-, vlucht of hulproep reactie meestal meer effectief dan een immobiliteitsreactie. Daarnaast is het heel belangrijk dat je systeem leert onderscheiden welke situaties in de huidige realiteit daadwerkelijk bedreigend zijn en welke niet. Je kunt zeggen dat je interne rookmelder veel te gevoelig is afgesteld, en dus ook vaak afgaat in situaties die door de meeste mensen als niet bedreigend zouden worden beoordeeld.

Wat doen we bij trauma therapie?

  1. Het vergroten van je lichaamsbewustzijn en het oefenen van mindfulness technieken (aanwezig zijn in het hier en nu en het leren observeren van sensaties, zintuiglijke waarnemingen, bewegingen, gedachten en emoties in plaats van je er helemaal mee te identificeren).
  2. Het onderzoeken hoe je beschermingsmechanismen werken, waardoor je illusies kunt verminderen en je destructieve patronen kunt doorbreken. Dit betekent een vergroting van je bewustzijn over hoe je eigen overtuigingen en patronen je perceptie van de werkelijkheid beïnvloeden.
  3. Je realiseren dat het oorspronkelijke gevaar geweken is en dat je bovendien nu in staat bent heftige gevoelens te tolereren die je vroeger niet aankon.
  4. Het leren erkennen, toelaten en tolereren van het fysieke gevoel van opgeslagen (heftige) emoties en sensaties in het lichaam.
  5. Leren jezelf gerust te stellen door je te richten op de veilige situatie van het hier en nu en je zoveel mogelijk te ontspannen in plaats van je mee te laten slepen door angstige gedachten en fantasieën.
  6. Je lichaam de mogelijkheid geven de bewegingen die ze eigenlijk had willen maken alsnog te maken; dit vermindert het gevoel van machteloosheid. Op deze manier herstellen je instinctieve actieve responsen en wordt je vecht-, vlucht- en hulproep reactie weer de eerste automatische reactie bij dreiging (in plaats van bevriezing of verslapping/dissociatie).
  7. Vastgehouden spanning oplossen door ontladen. Dit gebeurt door je lichaam toe te staan te beven, trillen of schokken, warmte- en koude stromen te ervaren en impulsen voor bepaalde bewegingen of geluiden te volgen.

Wat zijn mogelijke effecten van trauma therapie?

  • Veel meer zelfvertrouwen, ontspanning, levenslust en energie.
  • Het vermogen zonder schaamtegevoel open contact te maken met anderen.
  • Het terugkeren van de instinctieve vecht-, vlucht en hulproep reactie bij agressie en gevaar.
  • Het vermogen aanwezig te zijn in je lichaam en zo je lichaamsimpulsen en instincten te ervaren en te volgen. Daardoor voel je je weer veilig en thuis in je eigen lichaam en kan je lichaam zich weer bewegen in de richting van evenwicht en gezondheid.

Als je meer wilt lezen over trauma, PTSS, de verschijnselen en de manier om ervan te herstellen, kun je het artikel dat ik daarover heb geschreven per mail bij mij opvragen.